دیسفاژی یا اختلال بلع ، دلیل ها، تشخیص، درمان و جراحی - صنایع 90

لیست مطالب (کلیک کنید)

• 01. کالبدشکافی دیسفاژی: این غول بی شاخ و دم چیست؟
• 02. مکانیسم بلع؛ کنسرت هماهنگ 50 جفت عضله
• 03. انواع دیسفاژی و جدول تفکیکی علل و علائم
• ⭐ زنگ سرگرمی: فضانوردان چطور بدون جاذبه بلع انجام می دهند؟
• 04. تاریخچه بلع؛ از اخلاط چهارگانه تا میکروسکوپ الکترونی
• 05. اپیدمیولوژی؛ چه کسانی در صف اول ابتلا هستند؟
• 06. سمفونی علائم؛ از سرفه های مشکوک تا کاهش وزن
• 07. زنگ خطر نهایی؛ کی باید سراسیمه به پزشک مراجعه کرد؟
• ⭐ زنگ سرگرمی: عجیب ترین چیزهایی که انسان ها بلعیده اند!
• 08. نقشه راه تشخیص؛ از آندوسکوپی تا مانومتری پیشرفته
• 09. دارودرمانی؛ وقتی مولکول ها به یاری مری می آیند
• 10. تیغ جراحی؛ آخرین سنگر برای باز کردن راه گلو
• 11. بازتوانی بلع؛ فیزیوتراپی برای عضلات پنهان گلو
• 12. رژیم غذایی هوشمند و جدول طبقه بندی بافت غذاها
• 13. دیسفاژی در قاب هنر؛ سینما و ادبیات چه می گویند؟
• 14. افسانه ها و واقعیت ها؛ چرا نان خشک چاره کار نیست؟
• 15. فکر و بلع؛ وقتی اضطراب راه گلو را می بندد
• 16. آینده پژوهی دیسفاژی؛ هوش مصنوعی و اعصاب مصنوعی

01

کالبدشکافی دیسفاژی: این غول بی شاخ و دم چیست؟

دیسفاژی (Dysphagia) در ساده ترین تعریف پزشکی، به معنای هرگونه احساس مانع، درد یا اختلال در انتقال مواد غذایی از حفره دهان به سمت معده است. این واژه که از ریشه یونانی مشتق شده، به تنهایی یک بیماری نیست، بلکه جدی ترین زنگ خطری است که نشان می دهد هماهنگی میان سیستم عصبی مرکزی و عضلات صاف و ارادی دستگاه گوارش فوقانی به هم خورده است. در واقع، دیسفاژی می تواند ناشی از یک گرفتگی ساده مری باشد یا خبر از یک بیماری نورولوژیک پیش رونده بدهد.

پزشکان دیسفاژی را به دو دسته کلی عملکردی و ساختاری تقسیم می نمایند؛ در نوع ساختاری، یک مانع فیزیکی مثل تومور یا تنگی ناشی از اسید معده مسیر را بسته است. اما در نوع عملکردی، مسیر باز است ولی عضلات نمی دانند چطور باید لقمه را به جلو برانند. اینجاست که اهمیت تشخیص دقیق معین می شود؛ چرا که درمان یک عضله تنبل با درمان یک توده سرطانی کاملاً فرق دارد و اشتباه در تشخیص می تواند عواقب جبران ناپذیری داشته باشد.

دیسفاژی می تواند در هر سنی رخ دهد، از نوزادی که با ناهنجاری مادرزادی به جهان آمده تا سالمندی که عضلاتش تحلیل رفته است. نکته حائز اهمیت این است که بلعیدن شامل مراحل ارادی و غیرارادی است و هرگونه اختلال در بخش غیرارادی، کنترل فرد بر بدنش را سلب نموده و منجر به بروز ترس های شدید از غذا خوردن می شود. این ترس به نوبه خود می تواند بیمار را در چرخه معیوب سوءتغذیه و انزوای اجتماعی قرار دهد.

02

مکانیسم بلع؛ کنسرت هماهنگ 50 جفت عضله

بلعیدن یکی از پیچیده ترین عملنمودهای بیولوژیک بدن انسان است که در سه فاز دهانی، حلقی و مری صورت می گیرد. در فاز دهانی، لقمه با بزاق ترکیب شده و به وسیله زبان به عقب رانده می شود؛ این تنها بخشی است که ما رویش کنترل آگاهانه داریم. به محض اینکه لقمه به خاتمهی زبان می رسد، ماشه یک رفلکس زنجیره ای کشیده می شود که به وسیله مرکز بلع در ساقه مغز راهنمایی می شود و دیگر هیچ راه بازگشتی وجود ندارد.

در فاز حلقی، اتفاق عجیبی می افتد: مجرای تنفسی برای لحظاتی بسته می شود، نرم کام بالا می رود تا غذا وارد بینی نشود و اپی گلوت مانند یک درپوش روی حنجره را می پوشاند. این هماهنگی میلی ثانیه ای مانع از ورود غذا به ریه می شود. اگر در این مرحله تأخیری رخ دهد، بیمار دچار سرفه شده و حس خفگی به او دست می دهد. اینجاست که می گوییم غذا به راه اشتباه رفته است و ریسک پنومونی (عفونت ریه) به شدت بالا می رود.

در نهایت، فاز مری آغاز می شود که در آن حرکات کرم گونه یا دودی (Peristalsis) لقمه را در طول 25 سانتی متر لوله مری به سمت پایین راهنمایی می نمایند. اسفنکتر تحتانی مری (LES) مانند یک دروازه بان عمل نموده و با باز شدن خود، اجازه ورود غذا به معده را می دهد. هرگونه ناهماهنگی در این دریچه، مثلاً در بیماری آشالازی، باعث می شود غذا پشت درهای بسته معده تجمع نموده و مری را متسع و دردناک کند.

03

انواع دیسفاژی و جدول تفکیکی علل و علائم

دیسفاژی یک چهره واحد ندارد. بعضی بیماران فقط با جامدات مشکل دارند و بعضی دیگر حتی با قورت دادن آب دهانشان هم به دردسر می افتند. تشخیص نوع دیسفاژی به پزشک یاری می نماید تا بفهمد مشکل در پمپ (عضلات) است یا در لوله (ساختار مری). این دسته بندی برای مشخص استراتژی درمانی حیاتی است. مثلاً در دیسفاژی دهانی-حلقی، فیزیوتراپی بلع اولویت دارد، در حالی که در دیسفاژی مری، ممکن است مداخلات دارویی یا جراحی لازم باشد.

نوع اختصاصی	علل شایع پزشکی	علائم بالینی شاخص	تست تشخیصی طلایی	رویکرد درمانی اولیه
دهانی-حلقی (عصبی)	سکته مغزی، MS، پارکینسون، تومور مغز	آبریزش دهان، سرفه حین بلع، برگشت از بینی	ویدئوفلوروسکوپی (VFSS)	بازتوانی عضلات، تغییر غلظت غذا
مری (مکانیکی)	سرطان مری، تنگی مری، فتق هیاتال	گیر کردن لقمه های جامد (گوشت، نان)	آندوسکوپی فوقانی (EGD)	دیلاتاسیون (گشاد کردن)، جراحی
مری (حرکتی)	آشالازی، اسپاسم مری، اسکلرودرمی	درد قفسه سینه، دیسفاژی به مایع و جامد	مانومتری با وضوح بالا (HRM)	تزریق بوتاکس، داروهای شل نماینده

دوستان عزیز، یک نکته صمیمانه: اگر حس می کنید لقمه در گلویتان گیر نموده و با نوشیدن آب هم پایین نمی رود، لطفاً به جای ضربه زدن به پشت یا حرکات عجیب، آرامش خود را حفظ کنید. در بسیاری از موارد، دیسفاژی های حاد ناشی از تاثیر لقمه (Food Impaction) هستند که احتیاج به خروج اورژانسی با آندوسکوپ دارند. این جدول به شما یاری می نماید که بفهمید علائم شما بیشتر به کدام دسته نزدیک است تا بتوانید با توضیح حال دقیق تری به پزشک مراجعه کنید.

⭐ زنگ سرگرمی: فضانوردان چطور بدون جاذبه بلع انجام می دهند؟

شاید فکر کنید که غذا به خاطر جاذبه پایین می رود، اما حقیقت این است که مری ما یک پمپ هوشمند است! در ایستگاه فضایی بین المللی، فضانوردان می توانند حتی در حالت معلق و وارونه هم غذا بخورند. حرکات دودی مری به قدری قدرتمند هستند که بر نبود جاذبه غلبه می نمایند. پس اگر روزی گذرتان به مری (سیاره، نه عضو بدنتان!) افتاد، خیالتان راحت باشد که مری (عضو بدنتان!) کارش را بلد است. البته به شرطی که دیسفاژی نداشته باشید!

04

تاریخچه بلع؛ از اخلاط چهارگانه تا میکروسکوپ الکترونی

نگاه به اختلالات بلع در طول تاریخ تکامل شگرفی داشته است. در یونان باستان، پزشکانی چون بقراط معتقد بودند که دیسفاژی ناشی از غلبه بلغم در ناحیه گلو است که باعث انسداد مسیر می شود. آن ها برای درمان، از داروهای گیاهی محرک عطسه استفاده می کردند تا با تکان های شدید، مسیر را باز نمایند. در دوران تمدن اسلامی، ابن سینا در کتاب قانون به دقت دیسفاژی ناشی از فلج عضلات گلو را توصیف کرد و تفاوت آن را با تومورهای مری متذکر شد.

در قرن نوزدهم، با ظهور اولین ابزارهای صلب برای مشاهده داخل بدن، جراحان سعی کردند با لوله های فلزی مسیر مری را باز نمایند که اغلب منجر به پارگی مری و مرگ بیمار می شد. انقلاب واقعی در دهه 1960 با اختراع فیبرهای نوری رخ داد. این تکنولوژی به پزشکان اجازه داد تا بدون آسیب زدن به بافت، اعماق مری را ببینند. امروزه ما در دورانی هستیم که حتی می توانیم با کپسول های مجهز به دوربین که بیمار می بلعد، کل مسیر گوارشی را مانیتور کنیم.

جالب است بدانید که در گذشته های دور، کسانی که نمی توانستند غذا بخورند را گاهی به تسخیر شدن به وسیله شیاطین متهم می کردند، زیرا هیچ علت ظاهری برای گرسنگی آن ها وجود نداشت. امروزه می دانیم که بسیاری از آن موارد، بیماری های عصبی ناشناخته یا آشالازی بوده اند. تاریخ دیسفاژی، تاریخِ حرکت از خرافه به سمت درک عمیق فیزیولوژی اعصاب و عضلات است.

05

اپیدمیولوژی؛ چه کسانی در صف اول ابتلا هستند؟

آمارهای جهانی نشان می دهند که دیسفاژی یک مشکل رو به رشد است، به ویژه با افزایش میانگین سنی جمعیت. حدود 15 تا 22 درصد از افراد بالای 65 سال در جوامع مدرن با درجات مختلفی از اختلال بلع روبرو هستند. این عدد در میان ساکنان خانه های سالمندان به رقم تکان دهنده 50 درصد می رسد. پیریِ فیزیولوژیک یا پرزبی فاژی (Presbyphagia) باعث می شود که سرعت و قدرت عضلات بلع کاهش یابد، اما نباید آن را یک اتفاق عادی تلقی کرد.

علاوه بر سالمندان، بازماندگان سکته مغزی بزرگترین گروه مبتلایان را تشکیل می دهند؛ تقریباً نیمی از افرادی که سکته مغزی را پشت سر می گذارند، در ابتدا دچار دیسفاژی می شوند. بعلاوه، نوزادان نارس و بچه ها مبتلا به فلج مغزی (CP) نیز در معرض خطر بالای اختلالات بلع دهانی هستند. در سال های اخیر، به علت افزایش مصرف غذاهای فرآوری شده و افزایش رفلاکس معده (GERD)، شاهد افزایش موارد تنگی مری در سنین پایین تر نیز هستیم.

نکته ای که کمتر به آن توجه می شود، دیسفاژی ناشی از درمان های سرطان است. افرادی که برای تومورهای سر و گردن تحت رادیوتراپی قرار می گیرند، ممکن است ماه ها یا حتی سال ها بعد دچار خشکی شدید دهان و سفتی بافت های گلو شوند. این گروه احتیاج به پایش مداوم دارند، زیرا دیسفاژی در آن ها می تواند به تدریج پیشرفت نموده و منجر به سوءتغذیه مزمن شود.

06

سمفونی علائم؛ از سرفه های مشکوک تا کاهش وزن

علائم دیسفاژی همیشه به سادگیِ گیر کردن لقمه نیستند. گاهی اوقات اولین نشانه، سرفه های مکرر و خفیف در حین صرف غذاست که بیمار آن را به حساب پریدن غذا در گلو می گذارد. اما تکرار این اتفاق نشان دهنده ضعف در بسته شدن اپی گلوت است. یکی دیگر از علائم کلاسیک، تغییر کیفیت صدا به حالتی است که ما پزشکان به آن صدای خیس (Wet Voice) می گوییم؛ این یعنی مقداری از مایعات بلعیده شده روی تارهای صوتی تجمع نموده است.

بیماران مبتلا به دیسفاژی مری اغلب از دردی مبهم در پشت جناغ سینه شکایت دارند که ممکن است با دردهای قلبی اشتباه گرفته شود. بازگشت غذای هضم نشده به دهان، به ویژه هنگام دراز کشیدن، از علائم شاخص آشالازی یا دیورتیکول مری است. بعلاوه، طولانی شدن زمان صرف غذا (مثلاً تمام کردن یک بشقاب غذا در یک ساعت) یک نشانه رفتاری است که فرد به طور ناخودآگاه برای غلبه بر مشکل بلع خود در پیش می گیرد.

در موارد پیشرفته، کاهش وزن ناخواسته و ترس از غذا خوردن (Sitophobia) بروز می نماید. بیمار ترجیح می دهد گرسنه بماند تا اینکه درد یا حس خفگی ناشی از بلع را تحمل کند. اگر متوجه شدید که یکی از عزیزانتان به جای خوردن غذاهای سفت، فقط به سمت سوپ و غذاهای نرم متمایل شده و در حین خوردن مدام گلویش را صاف می نماید، حتماً او را برای آنالیز های بیشتر نزد متخصص ببرید.

07

زنگ خطر نهایی؛ کی باید سراسیمه به پزشک مراجعه کرد؟

بعضی علائم در دیسفاژی حکم کد قرمز را دارند. اگر دشواری در بلع با تب و لرز همراه باشد، احتمالاً بیمار دچار پنومونی آسپیراسیون شده است؛ یعنی غذا به ریه رفته و باعث عفونت شده است که این یک اورژانس پزشکی است. بعلاوه، اگر دیسفاژی به طور ناگهانی (در عرض چند روز یا چند هفته) به شدت بدتر شده، باید به سرعت از نظر وجود توده های بدخیم آنالیز شود. کاهش وزن بیش از 5 کیلوگرم در یک ماه بدون رژیم غذایی، یک زنگ خطر بسیار جدی است.

ناتوانی کامل در بلع (حتی بلعیدن بزاق دهان) یک شرایط اورژانسی است که معمولاً به علت انسداد کامل به وسیله یک جسم خارجی یا لقمه بزرگ رخ می دهد. در این حالت، فرد مدام تف می نماید و نمی تواند هیچ مایعی را پایین بفرستد. بعلاوه وجود خون در بزاق یا در مواد بازگشتی از مری، احتیاج به آندوسکوپی فوری دارد. هرگز تصور نکنید که این علائم با گذشت زمان خود به خود خوب می شوند؛ زمان در درمان دیسفاژی های جدی، حکم طلا را دارد.

علاوه بر علائم جسمی، تغییرات خلقی ناگهانی ناشی از ناتوانی در خوردن را جدی بگیرید. وقتی فردی دیگر نمی تواند با خانواده اش غذا بخورد، به سرعت دچار افسردگی می شود. پس اگر علائم بلع با گوشه گیری و بی آمیختگی اجتماعی همراه شد، به جای سرزنش فرد، در پی ریشه فیزیکی مشکل در گلوی او باشید. مراجعه زودهنگام می تواند مانع از عوارض دائمی و جراحی های سنگین شود.

⭐ زنگ سرگرمی: عجیب ترین چیزهایی که انسان ها بلعیده اند!

در رکوردهای پزشکی، موردی ثبت شده که فردی به نام میشل لوتیتو معروف به آقای همه چیزخوار، می توانست فلز، شیشه و لاستیک را ببلعد! او در طول زندگی اش یک هواپیمای سسنا 150 را قطعه قطعه کرد و طی دو سال تمام قطعاتش را بلعید. البته او از دیسفاژی رنج نمی برد، بلکه دیواره مری و معده اش دو برابر ضخامت معمولی داشت. اما شما لطفاً در خانه حتی سعی نکنید یک قاشق چایخوری را ببلعید، چون مری انسان معمولی برای این کارها ساخته نشده است!

08

نقشه راه تشخیص؛ از آندوسکوپی تا مانومتری پیشرفته

تشخیص دیسفاژی یک کارآگاه بازی واقعی در جهانی پزشکی است. ما معمولاً با بلع باریوم آغاز می کنیم؛ بیمار یک مایع گچی رنگ را می نوشد و ما زیر اشعه ایکس، حرکت آن را می بینیم. این تست برای پیدا کردن تنگی ها، فتق ها و کیسه های غیرطبیعی مثل دیورتیکول زنکر عالی است. اما اگر بخواهیم دقیق تر بافت مری را ببینیم، سراغ آندوسکوپی فوقانی می رویم تا در صورت لزوم، نمونه برداری (بیوپسی) هم انجام دهیم تا خیالی مان از بابت نبود تومور راحت شود.

یکی از دقیق ترین تست ها برای آنالیز قدرت عضلات، مانومتری مری با وضوح بالا (HRM) است. در این روش، یک سوند نازک از بینی وارد مری می شود که صدها سنسور فشار دارد. این تست به ما می گوید که آیا حرکات دودی مری هماهنگ است یا نه و آیا دریچه خاتمه (LES) به درستی شل می شود یا خیر. این تست، ابزار طلایی برای تشخیص بیماری هایی مثل آشالازی (Achalasia) یا مری فندق شکن (Nutcracker Esophagus) است که در آن ها مسیر باز است اما فشار عضلانی غیرطبیعی مانع حرکت غذا می شود.

برای دیسفاژی های دهانی-حلقی، تست FEES (ارزیابی بلع با آندوسکوپ انعطاف پذیر) انجام می شود. پزشک یک دوربین بسیار ظریف را از بینی رد نموده و بالای حلق نگه می دارد و از بیمار می خواهد غذاهایی با رنگ ها و غلظت های مختلف بخورد. این تست به ما نشان می دهد که آیا لقمه ها وارد حنجره می شوند یا نه. صادقانه بگویم، این تست ها ممکن است کمی ناخوشایند باشند، اما برای نجات جان بیمار از خطر خفگی و عفونت ریه، صددرصد ضروری هستند. پس اگر پزشک برایتان مانومتری نوشت، نترسید؛ فقط چند دقیقه قرار است کمی حس غریب در بینی داشته باشید!

09

دارودرمانی؛ وقتی مولکول ها به یاری مری می آیند

درمان دارویی دیسفاژی بر اساس علت اصلی تجویز می شود. اگر دیسفاژی ناشی از التهاب مری در اثر اسید (رفلاکس) باشد، مهارنماینده های پمپ پروتون (PPI) مانند پانتوپرازول یا اس اموپرازول پایه اصلی درمان هستند. این داروها با کاهش فراوری اسید، اجازه می دهند زخم های مری التیام یابند و تنگی های ناشی از التهاب باز شوند. در مواردی که مری دچار حساسیت آلرژیک (ازوفاژیت ائوزینوفیلیک) شده باشد، کورتون های موضعی استنشاقی که بلعیده می شوند، معجزه می نمایند.

در بیماری هایی که با اسپاسم عضلانی مری همراه هستند، از داروهای شل نماینده عضلات صاف مانند نیترات ها یا مسدودنماینده های کانال کلسیم (مانند دیلتیازم) قبل از غذا استفاده می شود تا دریچه مری راحت تر باز شود. اگرچه این داروها می توانند عوارضی مثل سردرد یا افت فشار داشته باشند، اما برای بعضی بیماران، تنها راهِ خوردن یک وعده غذای گرم هستند. بعلاوه در موارد دیسفاژی ناشی از خشکی دهان، داروهای محرک بزاق مثل پilocarpine تجویز می شوند تا با روان سازی مسیر، بلع تسهیل شود.

یک روش دارویی نوین و بسیار موثر در آشالازی، تزریق سم بوتولینوم یا همان بوتاکس به دریچه خاتمهی مری است. بوتاکس با فلج کردن موقت عضلاتی که بیش از حد منقبض شده اند، اجازه می دهد غذا با نیروی جاذبه وارد معده شود. اثر این تزریق معمولاً 6 ماه تا یک سال باقی می ماند و گزینه ای عالی برای بیمارانی است که نمی توانند تحت جراحی های سنگین قرار بگیرند. پس می بینید که جهانی داروها، فراتر از یک قرص ساده است و می تواند مهندسیِ حرکت در بدن ما را تغییر دهد.

10

تیغ جراحی؛ آخرین سنگر برای باز کردن راه گلو

وقتی داروها و تمرینات بلع جوابگو نیستند، جراحی وارد میدان می شود. یکی از رایج ترین اقدامات غیرتهاجمی، دیلاتاسیون مری (Esophageal Dilation) است. پزشک در حین آندوسکوپی، یک بالن مخصوص را وارد ناحیه تنگ مری نموده و آن را باد می نماید تا مسیر باز شود. این روش برای تنگی های ناشی از اسید یا حلقه های مادرزادی مری بسیار موفقیت آمیز است. اما در مواردی مثل آشالازی شدید، احتیاج به جراحی های پیشرفته تری است.

جراحی میوتومی هلر (Heller Myotomy) یک روش استاندارد طلایی است که در آن جراح، عضلات سفت شده دریچه تحتانی مری را برش می دهد تا راه باز شود. امروزه این کار به صورت لاپاراسکوپیک (با سوراخ های کوچک) انجام می شود. اما خبر هیجان انگیزتر، ابداع روش POEM (میوتومی آندوسکوپیک به وسیله دهان) است. در این روش، جراح هیچ برشی روی شکم ایجاد نمی نماید و تمام مراحل برش عضلات مری را از داخل مری و با آندوسکوپ انجام می دهد؛ یعنی بیمار صبح عمل می شود و فردا بدون هیچ بخیه ای مرخص می شود!

در موارد دیسفاژی ناشی از تومورهای سرطانی، جراحی بسیار پیچیده تر بوده و ممکن است شامل برداشتن بخشی از مری (Esophagectomy) و جایگزینی آن با بخشی از معده یا روده باشد. بعلاوه برای کسانی که به علت مسائل مغزی هرگز قادر به بلع ایمن نخواهند بود، جراحی برای گذاشتن لوله تغذیه مستقیم به معده (PEG) انجام می شود. اگرچه این آخرین راه چاره است، اما به بیمار اجازه می دهد تغذیه کافی داشته باشد و از خطر مرگ بر اثر گرسنگی یا عفونت ریه در امان بماند.

11

بازتوانی بلع؛ فیزیوتراپی برای عضلات پنهان گلو

بازتوانی بلع یکی از مغفول مانده ترین بخش های درمان دیسفاژی است که به وسیله آسیب شناس گفتار و زبان (SLP) انجام می شود. شاید بپرسید گفتاردرمانی چه ربطی به بلع دارد؟ پاسخ این است که عضلات تکلم و بلع دقیقاً یکی هستند. درمانگر با آموزش تمرینات تقویتی برای زبان، لب ها و عضلات حلق، سعی می نماید هماهنگی از دست رفته را برگرداند. تمریناتی مثل مانور شیکر (Shaker Exercise) که شامل بلند کردن سر در حالت خوابیده است، عضلات فوقانی حنجره را تقویت نموده و راه ورود غذا به مری را تسهیل می نماید.

علاوه بر تمرینات تقویتی، استراتژی های جبرانی نیز آموزش داده می شوند. مثلاً به بیمار یاد می دهیم که هنگام قورت دادن، چانه اش را به سمت سینه متمایل کند (Chin Tuck). این حرکت فیزیکی ساده باعث می شود اپی گلوت بهتر روی حنجره را بپوشاند و ریسک ورود غذا به ریه کم شود. یا استفاده از مانور مندلسون که در آن بیمار یاد می گیرد حنجره را در بالاترین نقطه بلع برای چند ثانیه نگه دارد تا دریچه مری بیشتر باز بماند.

تکنولوژی های نوین مثل تحریک الکتریکی عضلات (VitalStim) نیز به یاری بازتوانی آمده اند. در این روش، پدهای کوچکی روی پوست گلو قرار می گیرند و جریان الکتریکی ضعیفی به عضلات بلع می فرستند تا آن ها را به انقباض وادار نمایند. این کار مانند دمبل زدن برای عضلات گلو است! ترکیب این تکنولوژی با تمرینات ارادی، سرعت بهبودی بیماران سکته مغزی را به طرز چشمگیری افزایش داده است. بازتوانی بلع احتیاج به صبر و تداوم دارد، اما نتایج آن در بازگرداندن لذت غذا خوردن، بی نظیر است.

12

رژیم غذایی هوشمند و جدول طبقه بندی بافت غذاها

مدیریت تغذیه در دیسفاژی، یک هنر است. هدف ما این است که غذا به قدری ایمن باشد که وارد ریه نشود و به قدری خوشمزه باشد که بیمار از خوردن لذت ببرد. برای این کار از استانداردی به نام IDDSI استفاده می کنیم که غلظت مایعات و سفتی غذاها را از سطح 0 (مثل آب) تا سطح 7 (غذاهای معمولی) طبقه بندی می نماید. بیمارانی که ریسک آسپیراسیون (ورود غذا به نای) بالایی دارند، باید از مایعات غلیظ شده با پودرهای مخصوص (Thickener) استفاده نمایند، چون مایعات رقیق سریع تر از واکنش عضلات حرکت می نمایند و خطرناکند.

سطح رژیم غذایی	ویژگی بافت مواد	مثال های غذایی	مناسب برای…
سطح 3 (مایع غلیظ/پوره روان)	احتیاج به جویدن ندارد، از قاشق می چکد	سوپ های کاملاً میکس شده، ماست رقیق	ضعف شدید عضلات زبان و حلق
سطح 4 (پوره نرم)	شکل خود را حفظ می نماید، توده ای است	حلیم میکس شده، پوره سیب زمینی غلیظ	بیماران با ریسک بالای خفگی با مایع
سطح 5 (خرد شده و مرطوب)	قطعات کوچک (4 میلی متر)، نرم و خیس	گوشت چرخ نموده با سس فراوان، برنج نرم	بیماران با قدرت جویدن میانه
سطح 6 (نرم و لقمه ای)	قطعات 1.5 سانتی متری، با چنگال له می شود	خوراک مرغ پخته شده، سبزیجات بخارپز	مراحل نهایی بازتوانی بلع

دوستان من، یک نکته: بدترین غذا برای یک بیمار دیسفاژی، غذاهای دو بافتی است! مثل سوپ رشته که هم مایع رقیق دارد و هم رشته های جامد. مغز بیمار دیسفاژی در مدیریت همزمان دو بافت گیج می شود و ریسک آسپیراسیون بالا می رود. پس همیشه سعی کنید بافت غذا را یکنواخت نگه دارید. بعلاوه استفاده از سس ها و عصاره گوشت برای مرطوب کردن لقمه ها، معجزه می نماید و اجازه می دهد لقمه راحت تر سُر بخورد و پایین برود.

13

دیسفاژی در قاب هنر؛ سینما و ادبیات چه می گویند؟

در جهانی هنر، ناتوانی در بلع اغلب به عنوان استعاره ای از حرف های ناگفته یا بغض های فروخورده استفاده می شود. در ادبیات کلاسیک، شخصیت هایی که تحت فشار روانی شدیدی هستند، اغلب توصیف می شوند که لقمه در گلویشان گیر نموده است. اما در سینمای مدرن، برخورد واقعی تری با این موضوع شده است. برای مثال، در فیلم هایی که به زندگی سالمندان یا بیماران مبتلا به ALS می پردازند، صحنه های غذا خوردن به قدری تاثیرگذار طراحی می شوند که بیننده عمق رنج ناشی از ناتوانی در انجام یک عملِ ظاهراً ساده مثل بلعیدن را حس می نماید.

مستندهای پزشکی در دهه های اخیر نقش بزرگی در انگ زدایی از دیسفاژی داشته اند. پیش از این، استفاده از لوله های تغذیه یا سرفه کردن سر میز غذا باعث خجالت بیماران می شد، اما امروزه با افزایش آگاهی، جامعه درک بهتری از این قهرمانان شکیبا دارد. هنر با نمایش این وجه از زندگی انسانی، به ما یادآوری می نماید که سلامتی نه یک حقِ بدیهی، بلکه مجموعه ای از هماهنگی های ظریف است که باید قدردان آن ها باشیم.

14

افسانه ها و واقعیت ها؛ چرا نان خشک چاره کار نیست؟

یکی از خطرناک ترین باورهای عامیانه این است که اگر چیزی در گلویت گیر کرد، یک لقمه نان خشک یا سیب زمینی بخور تا آن را پایین ببرد. این کار در دیسفاژی های واقعی، مثل ریختن بنزین روی آتش است! اگر مری شما به علت تنگی یا سرطان بسته شده باشد، اضافه کردن یک لقمه سفت دیگر فقط باعث انسداد کامل و ریسک پارگی مری می شود. واقعیت این است که در صورت گیر کردن لقمه، برترین کار نوشیدن جرعه های کوچک آب (اگر راه تنفس باز است) و در غیر این صورت، مراجعه به اورژانس است.

باور غلط دیگر این است که دیسفاژی یعنی سرطان. اگرچه سرطان مری یک علت جدی است، اما صدها علت دیگر از جمله بیماری های خودایمنی، اثرات جانبی داروها و حتی کمبودهای ویتامینی وجود دارند که باعث اختلال بلع می شوند. نترسید و به خاطر ترس از تشخیص بد، مراجعه به پزشک را عقب نیندازید. بیشتر موارد دیسفاژی با روش های ساده ای مثل درمان رفلاکس یا تغییر رژیم غذایی به طور کامل مدیریت می شوند و کیفیت زندگی بیمار به حالت عادی برمی شود.

15

فکر و بلع؛ وقتی اضطراب راه گلو را می بندد

رابطه بین مغز و مری، یک جاده دوطرفه است. بیماری به نام فاگوفوبیا (Phagophobia) یا ترس از بلع وجود دارد که در آن فرد علی رغم داشتن گلوی کاملاً سالم، به علت یک تجربه بد قبلی (مثلاً یک بار پریدن غذا در گلو) دیگر جرات بلعیدن ندارد. این افراد به شدت وزن کم می نمایند و مدام لقمه هایشان را به قطعات میکروسکوپی تقسیم می نمایند. در این موارد، درمان نه در اتاق جراحی، بلکه در مطب روانشناس و با روش های رفتاردرمانی شناختی (CBT) انجام می شود.

جالب است بدانید که استرس مزمن باعث افزایش حساسیت اعصاب مری می شود. در شرایطی که به آن مری بیش حساس می گوییم، بیمار حرکات طبیعی مری را به صورت درد یا گیر کردن حس می نماید. عزیزان من، اگر تحت فشار عصبی هستید و حس می کنید گلویتان سفت شده، قبل از اینکه نگران تومور شوید، یک لیوان آب ولرم بنوشید و چند نفس عمیق بکشید. آرامش فکر، اولین قدم برای شل شدن عضلات مری است. دیسفاژی عصبی بسیار شایع است و معمولاً با یادگیری تکنیک های تمدد اعصاب بهبود می یابد.

16

آینده پژوهی دیسفاژی؛ هوش مصنوعی و اعصاب مصنوعی

جهانی درمان دیسفاژی در حال ورود به عصر علمی-تخیلی است. دانشمندان در حال کار روی ضربان سازهای مری هستند؛ دستگاه های کوچکی که مانند باتری قلب عمل نموده و با فرستادن پالس های الکتریکی هماهنگ به عضلات مری، حرکات دودی را در بیماران فلج بازسازی می نمایند. بعلاوه چاپگرهای سه بعدی غذا در حال توسعه هستند که می توانند مواد مغذی را به شکلی طراحی نمایند که دقیقاً متناسب با توانایی بلع هر بیمار باشد؛ یعنی غذایی که ظاهر استیک دارد اما مثل ژله در دهان آب می شود.

هوش مصنوعی (AI) نیز در تشخیص دیسفاژی انقلابی به پا نموده است. نرم افزارهایی طراحی شده اند که با گوش دادن به صدای بلع بیمار به وسیله یک میکروفون حساس روی گلو، می توانند با دقت 95 درصد تشخیص دهند که آیا غذا وارد ریه شده است یا خیر. این یعنی در آینده نزدیک، بیماران می توانند در خانه و با یک اپلیکیشن موبایل، شرایط بلع خود را مانیتور نمایند و ریسک عفونت ریه را به صفر برسانند. آینده دیسفاژی، آینده ای است که در آن هیچ کس مجبور نخواهد بود به خاطر یک مشکل فیزیکی، لذت طعم ها را فراموش کند.

سوالات متداول هوشمند (Smart FAQ)

1. آیا مصرف داروهای خواب آور می تواند دیسفاژی را بدتر کند؟

بله، داروهای خواب آور و آرام بخش با تضعیف سیستم عصبی مرکزی، واکنش های رفلکسی بلع را کند می نمایند. این داروها باعث شل شدن بیش از حد عضلات گلو می شوند که می تواند منجر به ورود ناخواسته بزاق یا به جای مانده غذا به مجاری تنفسی در خواب شود. افرادی که دچار اختلال بلع هستند باید این داروها را تحت نظر دقیق پزشک مصرف نمایند. بعلاوه توصیه می شود بین مصرف این داروها و آخرین وعده غذایی، حداقل 3 ساعت فاصله باشد.

2. تفاوت اصلی بین آشالازی و اسپاسم مری چیست؟

در بیماری آشالازی، مشکل اصلی عدم شل شدن دریچه خاتمهی مری و نبود حرکات دودی در کل طول مری است. اما در اسپاسم مری، حرکات دودی وجود دارند ولی به صورت ناهماهنگ و بسیار شدید رخ می دهند که باعث درد قفسه سینه می شود. آشالازی معمولاً باعث برگشت غذای هضم نشده می شود، در حالی که اسپاسم بیشتر با درد ناگهانی حین بلع همراه است. تشخیص دقیق این دو تفاوت ظریف، تنها با انجام تست مانومتری پیشرفته امکان پذیر است.

3. آیا کمبود ویتامین خاصی می تواند باعث دیسفاژی شود؟

کمبود شدید ویتامین B12 و آهن می تواند باعث نازک شدن مخاط مری و ایجاد پرده های عرضی (Webs) در ابتدای مری شود. شرایطی به نام سندرم پلامر-وینسون دقیقاً به علت فقر آهن مزمن رخ می دهد که باعث ایجاد این پرده ها و سختی در بلع جامدات می شود. بعلاوه کمبود ویتامین B1 (تیامین) می تواند بر عملکرد اعصاب کنترل نماینده بلع تاثیر منفی بگذارد. تامین این ریزمغذی ها به وسیله مکمل یا رژیم غذایی می تواند به سرعت علائم بلع را در این افراد بهبود ببخشد.

4. چرا هنگام سرماخوردگی بلعیدن دردناک می شود و آیا این دیسفاژی است؟

بلع دردناک در زمان سرماخوردگی اودینوفاژی نامیده می شود که به علت التهاب بافت های گلو به وسیله ویروس یا باکتری است. این حالت معمولاً گذراست و با فروکش کردن عفونت از بین می رود و دیسفاژی دائمی محسوب نمی شود. اما اگر درد به قدری شدید باشد که مانع از بلعیدن آب دهان شود، می تواند نشان دهنده آبسه در ناحیه لوزه ها باشد. در صورتی که پس از بهبودی گلو، همچنان احساس گیر کردن غذا داشتید، باید برای آنالیز دیسفاژی به پزشک مراجعه کنید.

5. آیا ورزش های خاصی برای تقویت بلع در خانه وجود دارد؟

بله، تمریناتی مانند بلع کوشش مند (Effortful Swallow) که در آن فرد سعی می نماید با بیشترین قدرت عضلات گلو قورت دهد، بسیار مفید است. بعلاوه تمرین ما ساکو (Masako) که در آن نوک زبان بین دندان ها نگه داشته شده و همزمان بلع انجام می شود، به تقویت دیواره پشتی حلق یاری می نماید. این ورزش ها باید روزانه و در چندین نوبت تکرار شوند تا قدرت عضلانی بازشود. البته قبل از آغاز هرگونه تمرین، حتماً باید به وسیله آسیب شناس بلع معاینه شوید تا تمرین متناسب با مشکل شما انتخاب شود.

6. دیسفاژی ناشی از دندان مصنوعی چگونه برطرف می شود؟

دندان مصنوعی نامناسب باعث کاهش حس لامسه در سقف دهان و جویدن ناقص غذا می شود که هر دو عامل دیسفاژی هستند. لقمه های بزرگ و بد جویده شده به راحتی در مری گیر می نمایند و فرد را دچار مشکل می نمایند. مراجعه به دندان پزشک برای فیت کردن مجدد پروتز یا استفاده از چسب های مخصوص می تواند این مشکل را حل نماید. بعلاوه به این افراد توصیه می شود لقمه ها را کوچکتر برداشته و زمان بیشتری را صرف جویدن نمایند تا بزاق کافی با غذا مخلوط شود.

7. آیا طب سوزنی در درمان دیسفاژی جایگاهی دارد؟

بعضی مطالعات نشان می دهند که طب سوزنی می تواند در تحریک اعصاب محیطی و بهبود جریان خون در ناحیه گلو موثر باشد. در بیماران سکته مغزی، طب سوزنی به عنوان یک درمان مکمل در کنار گفتاردرمانی استفاده شده و نتایج مثبتی در کاهش زمان بهبودی نشان داده است. با این حال، طب سوزنی نمی تواند موانع ساختاری مثل تومور یا تنگی مری را از بین ببرد. بنابراین همیشه باید پس از تشخیص پزشکی کلاسیک و به عنوان یک روش یاریی به آن نگاه کرد.

جمع بندی نهایی

دیسفاژی یا اختلال بلع، سفری پیچیده در اعماق فیزیولوژی انسان است که از دهان آغاز شده و تا دروازه های معده ادامه می یابد. ما آموختیم که این عارضه می تواند ریشه در اعصاب، عضلات یا ساختار فیزیکی مری داشته باشد و نادیده گرفتن آن نه تنها لذت غذا خوردن را سلب می نماید، بلکه خطرات جانی مثل عفونت ریه را به همراه دارد. با پیشرفت های شگرف در حوزه تشخیص مانند مانومتری و درمان های نوین همانند جراحی POEM، امروز دیگر دیسفاژی یک بن بست نیست. کلید موفقیت در درمان، تشخیص زودهنگام، صبر در بازتوانی و اصلاح سبک زندگی است. به یاد داشته باشید که هر لقمه غذا، فرصتی برای سلامتی است و محافظت از راه بلع، محافظت از تداوم زندگی است.

تجربیات شما، چراغ راه دیگران است

آیا شما یا اطرافیانتان تا به حال با چالش اختلال بلع روبرو شده اید؟ چه روش های تشخیصی را پشت سر گذاشته اید و کدام درمان برایتان موثرتر بوده است؟ اشتراک گذاری تجربیات شما در بخش دیدگاه ها می تواند به افرادی که در ابتدای این مسیر هستند، امید و آگاهی ببخشد. ما در کنار شما هستیم تا به سوالات تخصصی تان پاسخ دهیم و در کنار هم بر این مشکل غلبه کنیم.

دکتر علیرضا مجیدی

پزشک، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران

دکتر علیرضا مجیدی، نویسنده و بنیان گذار وبلاگ خبرنگاران .

بیش از دو دهه در زمینه سلامت، پزشکی، روان شناسی و جنبه های فرهنگی و اجتماعی آن ها می نویسد و کوشش می نماید دانش را ساده اما دقیق منتقل کند.

پزشکی دانشی پویا و همیشه در حال تغییر است؛ بنابراین، محتوای این نوشته جایگزین ویزیت یا تشخیص پزشک نیست.

دربارهٔ علیرضا مجیدی در خبرنگاران

مطالب مرتبط

رویکرد به بیمار دیسفاژی (بلع دردناک - دشواری بلع) چه نکاتی در توضیح حال مهم هستند؟

رویکرد به بیمار دیسفاژی (بلع دردناک - دشواری بلع) - چه چیزهایی در معاینه مهم هستند؟

اگر قورت دادن یا بلع غذا برایتان مشکل یا دردناک شده … روش های تشخیص و درمان اشکال در…

درمان در بیمار دچار مشکل بلع (دیسفاژی)

دیسفاژی (دشواری در بلع)

دیسفاژی اروفارنژیال یا دشواری بلع مرجله دهانی چیست؟

منبع: یک پزشک